Hoe stop je een paniekaanval?

Elke week stellen we een gezondheidsvraag aan een medisch deskundige. Deze week: ik heb soms paniekaanvallen, wat kan ik daaraan doen? Psycholoog Emel Özbek: “Het is van essentieel belang dat je je realiseert dat het bij een paniekaanval om onschuldige lichamelijke symptomen gaat.”

Wat ís een paniekaanval precies?

“Paniek is een schrikreactie. Als je ergens van schrikt, gebeurt er van alles in je lichaam. Er komen stresshormonen vrij, de ademhaling en hartslag versnellen en de bloeddruk stijgt. Dat doet het lichaam allemaal zodat je snel en efficiënt op het gevaar kunt reageren: om je bijvoorbeeld voor te bereiden op vechten of vluchten.”

Een schrikreactie duurt maar even. Paniekaanvallen duren toch veel langer?

“Klopt. Het gevaar dat je vermoedde, blijkt meestal niet reëel. Zodra het geweken is, verdwijnt de schrikreactie. Bij een paniekaanval is er vaak geen gevaar, maar sta je te lang stil bij de lichamelijke sensaties en interpreteer je die verkeerd.”

“Je voelt bijvoorbeeld je hart bonken en bent bang dat je een hartinfarct krijgt. Of je merkt dat je sneller ademt en je bent bang om flauw te vallen. Doordat je er zoveel aandacht aan schenkt en denkfouten maakt, worden de lichamelijke symptomen erger en ontstaat er een vicieuze cirkel.”

Maar paniekaanvallen ontstaan toch niet uit het niets?

“Nee. Ze worden meestal wel ergens door getriggerd: vermoeidheid, spanningen of angst. Als de angst te hoog oploopt, ontstaan vaak lichamelijke reacties en de misinterpretatie van deze reacties kan leiden tot paniekvallen.”

Kun je er zelf van afkomen?

“Soms gaat het vanzelf over. Als dat niet zo is, kun je naar je huisarts gaan. Die kan je dan verder verwijzen naar de poh-ggz of naar een psycholoog.”

Is het slim om situaties of plekken die kunnen triggeren te vermijden?

“Nee. Vermijden is een kortetermijnoplossing. Op de lange termijn kan het leiden tot een paniekstoornis. Je gaat je steeds meer terugtrekken. Daarmee bekrachtig je voor jezelf dat het goed is om de angst uit de weg te gaan, terwijl het juist van essentieel belang is dat je je realiseert dat het om onschuldige lichamelijke symptomen gaat. Die vicieuze cirkel moet worden doorbroken. Dat zal niet lukken door te vermijden.”

Als de paniekaanvallen te erg zijn, is er dan therapie mogelijk?

“Zeker. Cognitieve gedragstherapie werkt goed bij een paniekstoornis. Psycho-educatie is belangrijk. Sommige cliënten zijn bang dat ze tijdens een paniekaanval flauwvallen. Als je weet dat dit bijna niet mogelijk is, omdat je bij paniek een hoge bloeddruk hebt en bij flauwvallen juist een lage bloeddruk, kan dit de angst al doen afnemen.”

“Ook exposure helpt: je juist blootstellen aan de lichamelijke sensaties en dan ervaren dat datgene waar je bang voor bent niet gebeurt, corrigeert je angstige gedachten.”

En medicijnen?

“Medicatie is een optie als de klachten heel ernstig zijn en het dagelijks functioneren te veel beperkt wordt. Maar als het cliënten met behulp van therapie lukt de paniekaanvallen onder controle te krijgen, heeft dat de voorkeur.”

Emel Özbek is klinisch psycholoog bij Psy Helmond en GGzE in Eindhoven.